Khoảng trống dữ liệu của bóng đá Việt Nam: Khi nhà khảo cổ học trở về tay không

Đêm cuối kỳ chuyển nhượng, tôi ngồi lại một mình trong căn hộ nhỏ ở Quảng Châu, mở chiếc máy tính cũ và bảng tính năm nay ra. Mười bốn câu lạc bộ V.League 1, mười hai đội V.League 2, hàng trăm cầu thủ trẻ vừa hết hợp đồng, hàng chục thương vụ được đồn đoán suốt ba tháng trời. Tôi chờ những con số hiện lên. Bảng tính trả về tay không. Không phí chuyển nhượng, không thời hạn hợp đồng, không điều khoản giải phóng, không số phút thi đấu của cầu thủ dưới hai mươi ba tuổi. Chỉ có những cái tên và những lời đồn.

"Khi tôi đứng giữa sân vắng, tôi nghe thấy tiếng vọng của những trận cầu chưa từng diễn ra." Đêm nay, tiếng vọng ấy không phát ra từ một khán đài bỏ trống. Nó phát ra từ một trang tính trống.

Tôi làm nghề viết về bóng đá đã hai mươi tám năm. Tôi từng đứng ở Madrid thời còn trẻ, từng đưa tin tám kỳ Thế vận hội và tám kỳ World Cup, từng đi theo những vòng đua xe đạp dài nhất châu Âu. Nhưng công việc tôi quay lại mỗi ngày vẫn là công việc của một nhà khảo cổ học: bào mòn lớp đất truyền thông để tìm lấy hóa thạch của tham vọng. Và nghề khảo cổ chỉ sống được khi lớp đất còn giữ dấu vết. Ở Việt Nam, lớp đất ấy đang ngày càng mỏng.

Mùa hè sân vắng năm nào tôi cũng nhớ. Khi đại dịch buộc bóng đá nội địa phải tạm hoãn, tôi cùng một nhóm phóng viên trẻ dựng chuỗi livestream ghi lại tiếng rao đêm, những quán cà phê bóng đá đóng cửa im lìm, và phỏng vấn từ xa hai mươi cổ động viên kỳ cựu từ Bắc chí Nam. Một bác tài xế xe ôm ở Thủ Đức đã bật khóc khi tôi hỏi về trận chung kết SEA Games năm ấy, vì bác nhớ không khí cuồng nhiệt đã biến mất. Tôi học được một điều từ mùa hè đó: ký ức của người hâm mộ cũng là một dạng dữ liệu. Nhưng ký ức không thể thay thế cho con số, và ở Việt Nam, chúng ta đang để con số lặng thinh quá lâu.

Đó là lý do đêm cuối kỳ chuyển nhượng này khiến tôi bất an. Kỳ chuyển nhượng vốn là mùa của tiếng ồn. Nhưng tiếng ồn chỉ có giá trị khi đằng sau nó còn có tín hiệu. Vấn đề của bóng đá Việt Nam không nằm ở chỗ có quá nhiều tin đồn. Vấn đề nằm ở chỗ gần như không có gì để đối chiếu với những tin đồn ấy.

Hãy hình dung một cổ động viên muốn kiểm chứng một thương vụ. Cậu ấy muốn biết hợp đồng kéo dài bao lâu, mức lương nằm ở khoảng nào, có điều khoản giải phóng hay không, câu lạc bộ mua đứt hay mượn, cầu thủ ấy đã chơi bao nhiêu phút ở mùa trước. Ở phần lớn các nền bóng đá phát triển, những câu hỏi này có câu trả lời công khai, hoặc ít nhất là có thể tra cứu qua vài nguồn độc lập. Ở Việt Nam, cậu ấy sẽ nhận về một mớ thông tin vụn, vài dòng trạng thái trên mạng xã hội, một bài báo dẫn lại một nguồn giấu tên, và một cái tên không kèm con số. Cậu ấy không thiếu tin. Cậu ấy thiếu khả năng kiểm chứng.

Đây không phải câu chuyện của riêng một câu lạc bộ nào. Đây là đặc tính cấu trúc của cả một hệ thống. Từ V.League 1 xuống V.League 2, dưới mái nhà của Liên đoàn Bóng đá châu Á, các câu lạc bộ vận hành như những pháo đài thông tin khép kín. Họ công bố bản hợp đồng mới bằng một tấm ảnh cầu thủ giơ áo, và dừng lại ở đó. Không thời hạn, không giá trị, không cấu trúc. Báo chí buộc phải viết lại những gì được tiết lộ nửa vời, và người hâm mộ buộc phải tin.

Tôi gọi hiện tượng này là nghịch lý kiểm chứng. Càng nhiều tiếng ồn, càng ít khả năng xác thực. Khi một nền bóng đá không xây dựng được thói quen công bố dữ liệu, thì mỗi lần thị trường chuyển nhượng mở ra, toàn bộ hệ thống lại trôi dạt trên một lớp sương mù dày thêm một chút.

Điều đáng lo nhất không phải là các câu lạc bộ giấu số liệu, mà là hệ thống bên dưới chưa từng sản sinh ra số liệu để mà giấu.

Tôi muốn nói rõ điều này, bởi nó khác với trực giác thông thường. Nhiều người cho rằng các đội bóng Việt Nam che giấu thông tin vì họ có gì đó để che. Sự thật phũ phàng hơn: phần lớn trong số họ không có gì trong tay cả. Rất ít câu lạc bộ vận hành một hệ thống theo dõi cầu thủ trẻ bài bản. Rất ít đội có bộ phận phân tích dữ liệu đủ mạnh để biết chính xác một tiền vệ mười chín tuổi đã chạy bao nhiêu ki-lô-mét mỗi trận, tạo bao nhiêu cơ hội, mất bóng ở đâu trên sân. Học viện thì đào tạo, nhưng không lưu trữ. Cầu thủ lớn lên, chuyển đi, và để lại phía sau một khoảng trống không có gì để truy vết.

Khi tôi còn là phóng viên trẻ ở Madrid, tôi học được rằng một bản báo cáo tuyển trạch tử tế phải trả lời được ba câu hỏi: cầu thủ này làm được gì, cậu ấy làm điều đó trong hoàn cảnh nào, và cậu ấy sẽ làm gì khi hoàn cảnh thay đổi. Cả ba câu hỏi ấy đều đòi hỏi dữ liệu. Không có dữ liệu, báo cáo tuyển trạch chỉ còn là một bản nhận xét cảm tính, dễ bị một trận đấu hay một bàn thắng đẹp đánh lừa.

Và đây là nơi câu chuyện trở nên nguy hiểm đối với thế hệ trẻ. Một cầu thủ mười bảy tuổi chơi nổi bật ở một giải trẻ, ghi hai bàn trong một trận được phát sóng, lập tức được đưa lên mặt báo như một hiện tượng. Không ai trong số những người viết về cậu ấy biết cậu ấy đã chơi bao nhiêu phút ở mùa giải trước, tỷ lệ chuyền chính xác là bao nhiêu, hay liệu hai bàn kia có phải là hai cú sút duy nhất trong cả trận hay không. Người hâm mộ bị thuyết phục bởi khoảnh khắc. Các câu lạc bộ bị thuyết phục bởi khoảnh khắc. Và thế là một thị trường được vận hành bằng khoảnh khắc.

Tôi không phủ nhận giá trị của khoảnh khắc. Chính khoảnh khắc là thứ khiến chúng ta yêu bóng đá. Nhưng một nền bóng đá không thể xây dựng học viện, hợp đồng và lộ trình phát triển cầu thủ dựa trên khoảnh khắc. Nó cần đường cong. Nó cần dữ liệu nền. Nó cần biết rằng một tiền đạo trẻ có thể tỏa sáng trong ba trận rồi tắt lịm trong ba tháng, và cần phân biệt được hai điều đó trước khi ký một hợp đồng năm năm.

Nghịch lý kiểm chứng có ba tầng, và cả ba tầng đều đang cùng lúc trống rỗng.

Tầng thứ nhất là tầng câu lạc bộ. Các đội bóng thiếu nhân sự cho công tác dữ liệu. Một trợ lý phân tích ở một câu lạc bộ hạng trung có thể phải kiêm nhiệm cả việc quay video, dựng clip và chuẩn bị đối thủ. Không ai có thời gian để dựng một cơ sở dữ liệu cầu thủ trẻ xuyên suốt nhiều mùa giải. Kết quả là mỗi khi một cầu thủ trẻ hết hợp đồng, câu lạc bộ không có cơ sở khách quan nào để quyết định giữ hay bán, nâng lương bao nhiêu, cam kết đến khi nào. Quyết định được đưa ra bằng ký ức của ban huấn luyện, và ký ức của ban huấn luyện thay đổi khi ban huấn luyện thay đổi.

Tầng thứ hai là tầng truyền thông. Báo chí bóng đá Việt Nam bị cuốn vào guồng quay của tốc độ. Ai đăng trước thì thắng. Trong cuộc đua ấy, việc dừng lại để kiểm chứng một con số trở thành một sự xa xỉ. Tôi đã nói chuyện với nhiều đồng nghiệp trẻ, và họ thành thật: họ không có nguồn dữ liệu nào để đối chiếu, nên họ buộc phải đưa tin dựa trên những gì có thể thu thập được trong vài giờ. Trách nhiệm nằm ở cả hai phía, nhưng gốc rễ nằm ở sự thiếu hụt hạ tầng thông tin.

Tầng thứ ba là tầng cổ động viên. Người hâm mộ Việt Nam là một trong những cộng đồng cuồng nhiệt và hiểu biết nhất mà tôi từng chứng kiến. Nhưng sự hiểu biết của họ được nuôi bằng ký ức và cảm xúc, chứ không phải bằng dữ liệu, bởi vì dữ liệu không được trao cho họ. Họ có thể nhớ chính xác một bàn thắng ở phút thứ tám mươi chín cách đây mười lăm năm, nhưng không thể tra cứu được số phút thi đấu của cầu thủ con cưng trong mùa giải vừa qua. Đó là một sự bất công thầm lặng đối với một thế hệ cổ động viên đáng được đối xử tốt hơn.

Có một góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn đặt lên bàn, và tôi biết nó sẽ khiến một vài đồng nghiệp khó chịu.

Khi mọi người kêu gọi bóng đá Việt Nam "hiện đại hóa" bằng dữ liệu, họ thường mặc định rằng giải pháp là nhập khẩu nguyên bộ bộ máy phân tích của châu Âu. Tôi cho rằng đó là một cái bẫy. Một nền bóng đá có thể sở hữu phần mềm đắt tiền, màn hình lớn trong phòng phân tích, và những bảng biểu đẹp mắt, mà vẫn không hiểu gì về chính mình. Bởi vì dữ liệu không phải là một sản phẩm để mua. Nó là một thói quen để xây.

Nguy hiểm thật sự của việc nhập khẩu dữ liệu mà không nhập khẩu văn hóa dữ liệu là ở chỗ nó tạo ra một lớp sơn bóng giả tạo. Câu lạc bộ có thể trưng ra những chỉ số để thuyết phục nhà tài trợ, trong khi quyết định thật vẫn được đưa ra bằng cảm tính trong phòng họp. Cầu thủ trẻ bị đánh giá bằng những con số được thu thập cẩu thả, và một con số sai còn nguy hiểm hơn không có con số nào.

Và đây là điểm mấu chốt: bóng đá Việt Nam không thiếu dữ liệu vì thiếu máy móc. Nó thiếu dữ liệu vì thiếu thói quen ghi chép, thiếu tính minh bạch trong hợp đồng, và thiếu một chuẩn mực chung về việc công bố thông tin. Ba thứ đó không thể mua bằng ngoại tệ. Chúng chỉ có thể được xây bằng kỷ luật, mùa này qua mùa khác.

Tôi đã từng tin rằng công nghệ sẽ cứu chúng ta. Tôi đã ngồi ở nhiều phòng họp nơi người ta trình bày những bảng biểu lộng lẫy về tương lai của bóng đá trẻ, và tôi đã ra về với cảm giác hụt hẫng, vì những bảng biểu ấy không bao giờ trả lời được câu hỏi đơn giản nhất: cầu thủ này đã chơi bao nhiêu phút, ở vị trí nào, và với ai xung quanh.

Có một sự thật khác mà những người cuồng dữ liệu thường bỏ qua. Không phải mọi thứ đáng biết đều nằm trong bảng tính. Khi tôi đứng trong khu khán đài B ở Yuexiushan năm nào, nơi hội cổ động viên hát suốt chín mươi phút không ngừng, tôi hiểu rằng có những tín hiệu chỉ tồn tại ở đó, trong tiếng hát, trong biểu ngữ, trong cách một đứa trẻ mười hai tuổi đứng dậy khi đội nhà gỡ hòa. Những tín hiệu ấy không thể đo bằng xG, không thể mã hóa thành chỉ số. Nhưng chúng có thật, và bỏ qua chúng là một dạng mù lòa khác.

Vậy nên giải pháp không phải là thay thế con mắt bằng con số, cũng không phải là bảo vệ cảm tính trước dữ liệu. Giải pháp là xây một hệ thống ghi chép đủ khiêm tốn để bắt đầu từ những thứ nhỏ nhất: một cuốn sổ theo dõi cầu thủ trẻ được cập nhật đều đặn, một bảng công bố thời hạn hợp đồng, một vài chỉ số cơ bản được chia sẻ công khai. Những việc ấy không cần ngân sách lớn. Chúng cần sự kiên nhẫn.

Tôi quay lại bảng tính trống của mình. Nó không phải là một thất bại của riêng tôi. Nó là một tấm gương. Mỗi kỳ chuyển nhượng trôi qua mà không để lại dữ liệu, chúng ta lại mất thêm một lớp trầm tích. Và một nền bóng đá không lưu giữ được lớp trầm tích của chính mình thì sẽ mãi mãi phải đoán về tương lai của mình.

Người hâm mộ không cần chúng ta chỉ đường đến sân. Họ cần một tấm bản đồ đào bới ký ức để hiểu vì sao họ vẫn đứng đó sau mọi thăng trầm. Nhưng một tấm bản đồ chỉ hữu ích khi nó được vẽ bằng những điểm mốc có thật. Bóng đá Việt Nam đang có đủ người để yêu, đủ trận để nhớ, và đủ tài năng trẻ để tin. Điều còn thiếu là một quyết định tập thể: bắt đầu ghi lại. Không phải để làm hài lòng thuật toán, mà để thế hệ tiếp theo không phải khởi đầu lại từ con số không, mỗi lần, từ đầu.